Lieke Marsman, De eerste letter, 5

Hier,
sta op, open raam
met een hand die je voelt, in het zicht
van iemand die je wil voelen, in de weerspiegeling
van het ongeopende raam

Lieke Marsmam, De Eerste Letter –

Ik herlas recent de bundel ‘De Eerste Letter’ van Lieke Marsman. Het gedicht dat de gelijknamige titel kreeg als de bundel, is zelf onderverdeeld in vijf gedichten. Bovenstaand stukje, is de tweede en meteen ook laatste strofe van het vijfde gedicht. De eerste strofe bestaat uit zeventien regels waarin de dichteres een aantal angsten/gedachten opsomt. Bijvoorbeeld:

‘Als ik wakker dacht dat ik uit het niets wakker zou worden.’

Het is niet de bedoeling dat ik hier heel de bundel bespreek. Maar het is goed om weten dat de dichteres haar angst doorheen de hele bundel centraal stelt. Haar angst voor het schrijven (voor de eerste letter) neemt daarin een prominente rol, maar het gaat ook breder dan dat.

Een van de eigenschappen die ik het sterkst vind in de poëzie van Marsman, is de stilstand die uit haar taal spreekt. Zoals bijvoorbeeld deze zin:

‘ruim baan dus voor waar we heen wilden’

In de laatste strofe van ‘De Eerste letter, 5’ wordt die stilstand op een sublieme manier uitgewerkt. Het is eigenlijk een klassiek stijlmiddel dat Marsman gebruikt: de diairesis. Dit stijlmiddel haalt twee zinnen uit elkaar die eigenlijk bij elkaar horen, en vervlecht de afzonderlijke delen tot een geheel. Ik kwam het voor het eerst tegen bij Herman Gorters ‘Mei’. Gorter gebruikte dit stijlmiddel echter uit prosodische noodzaak. Hij wilde de klassieke versvoet behouden en moest daardoor zijn woorden op een onconventionele manier schikken. Hierdoor krijg je in ‘Mei’ soms zinnen als volgt:

Zoo als des nachts de eenden, in het gras

slapend, dat in de sloot groeit, met geplas

plotseling wakker wordt

Marsman gebruikt dit stijlmiddel veel doeltreffender. In Marsmans strofe kan de lezer twee zinnen ontwaren. Enerzijds

‘sta op in het zicht van iemand die je wil voelen’

en anderzijds:

‘open een raam met een hand je voelt in de weerspiegeling van het ongeopende raam’

Waarom haalt Marsman nu deze zinnen uit elkaar? Laten we eerst de inhoud van deze strofe eens bekijken. Iemand zegt, in de imperatief, tegen zichzelf dat ze een raam moet openen. Op het einde van de strofe staat echter ‘het ongeopende raam’ geschreven. Hier drukt Marsman al een zekere stilstand uit. De strofe verbeeldt een vrouw die zichzelf ziet in de weerspiegeling van een raam maar die zichzelf in dat raam, logisch ook,  niet kan aanraken. Marsman verbeeldt dus hier het gevoel van vervreemding dat het ‘ik’ heeft van zichzelf. Die vervreemding versterkt Marsman ook door zichzelf aan te duiden met ‘iemand’. Marsman maakt een duidelijk onderscheid tussen het ‘voelen van haar eigen hand’ en het ‘voelen van iemand’. Je zou kunnen stellen dat hand en lichaam te ver uit elkaar liggen wat zou kunnen wijzen op een lichamelijke verscheurdheid. Ze wil vooral een raam openen in zichzelf, maar kennelijk mislukt dat.

De geslotenheid van het raam en van de personage wordt zo ook weerspiegeld in de taal. Net zoals de ‘ik’ uit elkaar wordt gehaald, worden ook beide zinnen uit elkaar getrokken. Zelfs de aparte delen worden ook zelf nog eens door een enjambement afgebroken. De taal breekt zichzelf dus af. Op die manier drukt de strofe inhoudelijk en stilistisch de totale impasse uit van iemand die geen toegang heeft tot zichzelf. En toch leest het geheel vlot, alsof de zinnen logisch op elkaar volgen. Net zoals het logisch is, dat een ik uiteindelijk toch maar een persoon is. Maar zo eenvoudig is het niet. Henri Michaux omschreef het als volgt: ‘ Je bent iemand die zichzelf besmet, vergeet dat niet. Laat je “jij” niet de overhand krijgen.’

1540-1

 

Advertenties
Dit bericht is geplaatst in Varia.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s