Over de liefde van Tsjechow

Vandaag met een boek onder de arm naar café De Reiger gegaan. Ik wist het al – Tsjechow is één van de grote jongens uit de literatuurgeschiedenis – maar toch groeide die voorkennis bij het leesproces tot iets groters, tot een, nu ja, literaire erectie. Ik wil het hier hebben over het verhaal ‘Over de liefde’. Als je vandaag als schrijver met zo’n abstracte titel komt aanzetten, word je of beticht van arrogantie of van meligheid. Ik was dus, ik ben een kind van mijn tijd, waakzaam voor wat volgen zou. Maar goed, waarom nu net dit kortverhaal? Omdat dit verhaal meer vertelt dan zichzelf. Dat doen de meeste verhalen van Tsjechow, maar voor mij sprong deze vertelling er toch bovenuit. Maar laten we beginnen bij het begin. Tsjechow opent als volgt:

‘De dag daarop werden er voor het ontbijt lekkere pasteitjes, kreeft en lamskoteletten opgediend.’

De dag waarop? Meteen maakt Tsjechow duidelijk dat het verhaal verhaal inpikt op een groter geheel, op iets dat al voorbij is. De lezer wordt de werkelijkheid ingezogen, want is het niet zo dat gebeurtenissen in de werkelijkheid evenmin een duidelijk begin hebben? Dat lijkt allemaal wat gewoontjes nu, maar toen was het dat allerminst. Net zo min als de open eindes die de verhalen van Tsjechow kenmerken. Tolstoj kon er de haren van uit zijn baard trekken. Als Tolstoj ‘de dame met het hondje’ had geschreven, was Anna Sergejewna beslist onder een trein gesprongen. Maar goed, we dwalen af. Waarom wil Tsjechow de lezer zo meetrekken in zijn verhaal? Het antwoord is eenvoudiger verteld dan uitgevoerd. In Tsjechows verhalen wordt voortdurend de verhouding tussen werkelijkheid en verhaal uitgelicht, onder spanning gezet. Ze wisselen zelfs eigenschappen uit. Die verhouding is even belangrijk, even problematisch en even hartstochtelijk als de verhoudingen die zijn personages hebben binnen die verhalen. Dit gebeurt, zoals ik zei, niet alleen in ‘Over de Liefde’ maar bijvoorbeeld ook in het verhaal ‘Iontisj’. In ‘Iontisj’ mijmert de districtsarts, Dimitri Iontisj Stratew, tijdens een voorlezing uit een roman die “totaal niet over de werkelijkheid gaat”, het volgende:

‘Talentloos’, zo dacht hij, ‘is niet degene die geen verhalen kan vertellen maar diegene die ze schrijft en niet weet te verhalen.’

En ook in een verhaal als ‘De kus’ behandelt Tsjechow deze thematiek. Een soldaat die nog nooit gekust werd, wordt dat op een nacht per vergissing wel gedaan. Deze gebeurtenis is voor deze man zo fenomenaal dat ze in zijn hoofd buitengewone proporties aanneemt. Wanneer hij dit echter wil vertellen aan zijn medesoldaten, levert deze grote gebeurtenissen geen groot verhaal op. Of zoals een leraar zou zeggen aan zijn studenten: echt gebeurt, telt niet. Maar goed,terug naar ‘Over de liefde’.

In dat verhaal komt die relatie tussen werkelijkheid en verhaal op een magistrale manier aan bod. Omdat goed te begrijpen moet je weten wat Tsjechow meteen schrijft na die openingszin. Meteen vertelt ene ‘Aljochin’ (de hoofdpersonage) aan zijn twee tafelgenoten over een kok die samenwoont met Pelageja, een bijzonder mooie vrouw. De kok geeft haar er soms goed van langs, maar toch blijft de vrouw smoorverliefd op dit brutale bakkes. Dit verhaal herinnert Aljochin zich pas als de kok aan hun tafel verschijnt. Nadat de kok terug naar de keuken is gegaan, vervolgt Aljochin:

‘Tot op heden is er over de liefde nog maar één onbetwistbare waarheid te berde gebracht, te weten: ‘zulks is een groot mysterie’en wat er verder over de liefde is gerept en geschreven is geen oplossing geweest, doch slechts een stellen van problemen, die gewoon onopgelost bleven.’

 Aljochin praat nog even verder over de kok en zijn mooie Pelageja en over de mentaliteit van de Russische liefde, maar dan grijpt Tsjechow in. Hij schrijft:

‘het had er veel van weg dat hij [Aljochin] iets wilde vertellen’.

Dan zeg je als lezer toch even: lieve Anton, die Aljochin is al twee pagina’s lang aan het vertellen. En hier gebeurt het, hier maakt Tsjechow een onderscheid tussen de werkelijkheid en het verhaal. Het magistrale is dat hij dat binnen het verhaal zelf doet. Hij creëert een verhaal binnen een verhaal. Dan pas begint het eigenlijke liefdesverhaal dat Tsjechow (via Aljochin) ons wil vertellen. Alles wat daarvoor gebeurde, was slechts de werkelijkheid die werd waargenomen door Aljochin en de andere tafelgasten. Het is dankzij deze werkelijkheid (de kok die aan tafel komt) dat Aljochin zijn liefdesverhaal zal vertellen. Een verhaal dat, zoals verwacht, zeer problematisch was. Aljochin beëindigt zijn eigen amoureuze vertelling als volgt:

‘Daarna ging ik terug naar Sofjino…’

Na dit open einde – het zou evengoed een begin kunnen zijn – gaan de twee andere genodigden van tafel. Ze gaan het balkon op. Het balkon, zo schrijft Tsjechow, geeft een prachtig uitzicht op een tuin en rivier die in de zon blinken als een spiegel. Beide heren verzinken daar in gedachten. Is dit niet om een vaginaal orgasme van te krijgen? Alles valt nu in zijn plooi. Door een gebeurtenis in de werkelijkheid – de kok die aan het hoofdpersonage verschijnt– kan de hoofdpersonage zijn vertelling (het kortverhaal) doen. De twee andere tafelgasten worden op die manier gelijkgesteld aan ‘de lezers’. Samen met de twee gasten reflecteren de lezers via de spiegelende werkelijkheid over dit kortverhaal.

Op deze manier ontstaat er een zeer gelaagde uitwisseling. Niet alleen tussen de zes personages binnen dit verhaal, ook tussen de werkelijkheid en het verhaal zelf ontstaan er zo horizontale en verticale uitwisselingen. Hij vertelt niet alleen over de liefde van zijn karakters maar ook over de liefde voor zijn vak. En dat verklaart meteen ook de titel van dit memorabele verhaal.

96526

 

 

 

 

Advertenties
Dit bericht is geplaatst in Varia.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s